Oznaczenia pochodzenia oliwy
W Unii Europejskiej chronionych jest około stu czterdziestu nazw oliwy z oliwek. To oliwy, które mają chronioną nazwę pochodzenia (ChNP, po hiszpańsku i włosku DOP, po francusku AOP) lub chronione oznaczenie geograficzne (ChOG, po hiszpańsku i włosku IGP). Razem stanowią mniej niż pięć procent europejskiej produkcji oliwy, ale należą do jej najbardziej cenionej części. Ponad trzy czwarte wszystkich nazw przypada na Włochy, Hiszpanię i Grecję. Na tej stronie wyjaśniamy, co oznaczają te znaki, i zestawiamy oznaczenia w poszczególnych krajach.
Co oznacza ChNP, a co ChOG
Chroniona nazwa pochodzenia (ChNP, DOP, AOP) oznacza, że wszystkie etapy produkcji, od uprawy oliwek przez tłoczenie po przechowywanie, odbywają się na określonym obszarze, a oliwa powstaje z określonych odmian, według zatwierdzonej specyfikacji. Specyfikacja może określać odmiany, sposób uprawy, termin i metodę zbioru, czas od zbioru do tłoczenia, parametry chemiczne i profil smaku. Spełnienie wymagań sprawdza niezależna jednostka kontrolna, a na butelce pojawia się czerwono-żółty znak unijny.
Chronione oznaczenie geograficzne (ChOG, IGP) jest mniej rygorystyczne: wymaga, żeby przynajmniej jeden etap produkcji odbywał się na danym obszarze, a jakość, renoma lub cechy produktu były związane z tym miejscem. W przypadku oliwy oznaczenia IGP często obejmują duże regiony, takie jak cała Toskania, Sycylia czy prowincja Jaén. Na butelce pojawia się niebiesko-żółty znak unijny.
Oba znaki chronią nazwę: oliwy spoza regionu lub niespełniającej specyfikacji nie wolno sprzedawać pod tą nazwą. Dla kupującego to gwarancja pochodzenia i pewnej jakości, choć nie zastępuje oceny świeżości i daty zbioru.
Liczba oznaczeń w krajach
| Kraj | Chronione nazwy pochodzenia | Chronione oznaczenia geograficzne |
|---|---|---|
| Włochy | około 42 DOP | kilka IGP, m.in. Toscano, Sicilia, Olio di Calabria, Olio di Puglia, Olio di Roma |
| Grecja | ponad 30 nazw łącznie | w tym Kriti, Lakonia, Lesvos, Olympia |
| Hiszpania | 32 DOP | 3 IGP: Aceite de Jaén, Aceite de Menorca, Aceite de Ibiza |
| Francja | 8 AOP | Huile d’olive du Languedoc jako AOC |
| Portugalia | 6 nazw | brak |
| Chorwacja | 4 nazwy, w tym Istra wspólna ze Słowenią | brak |
| Słowenia | 1 własna i wspólna Istra | brak |
Hiszpania
Hiszpania ma 32 chronione nazwy pochodzenia i 3 oznaczenia geograficzne oliwy. Do najstarszych należą katalońskie Les Garrigues i Siurana z lat siedemdziesiątych oraz Baena z 1981 roku, a najnowsza, Aceite de las Sierras Espadán y Calderona z Walencji, z 2026 roku. Najwięcej nazw ma Andaluzja, a najważniejszą odmianą jest Picual. O hiszpańskiej oliwie piszemy w artykule o Hiszpanii.
| Nazwa | Typ | Wspólnota i prowincja | Główne odmiany |
|---|---|---|---|
| Baena | DOP | Andaluzja, Kordoba | Picudo, Hojiblanca, Lechín, Chorrúo, Picual |
| Priego de Córdoba | DOP | Andaluzja, Kordoba | Picudo, Hojiblanca, Picual |
| Aceite de Lucena | DOP | Andaluzja, Kordoba | Hojiblanca |
| Montoro-Adamuz | DOP | Andaluzja, Kordoba | Nevadillo Negro (Picual), Lechín |
| Sierra de Segura | DOP | Andaluzja, Jaén | Picual |
| Sierra Mágina | DOP | Andaluzja, Jaén | Picual |
| Sierra de Cazorla | DOP | Andaluzja, Jaén | Picual, Royal |
| Aceite de Jaén | IGP | Andaluzja, Jaén | Picual |
| Montes de Granada | DOP | Andaluzja, Granada | Picual, Lucio, Loaime |
| Poniente de Granada | DOP | Andaluzja, Granada | Picual, Hojiblanca, Picudo |
| Estepa | DOP | Andaluzja, Sewilla i Kordoba | Hojiblanca, Manzanilla, Arbequina, Picual |
| Antequera | DOP | Andaluzja, Malaga | Hojiblanca |
| Sierra de Cádiz | DOP | Andaluzja, Kadyks i Sewilla | Lechín, Manzanilla, Verdial, Hojiblanca |
| Gata-Hurdes | DOP | Extremadura, Cáceres | Manzanilla Cacereña |
| Aceite Monterrubio | DOP | Extremadura, Badajoz | Cornezuelo, Picual |
| Aceite Villuercas Ibores Jara | DOP | Extremadura, Cáceres | odmiany lokalne |
| Montes de Toledo | DOP | Kastylia-La Mancha | Cornicabra |
| Aceite Campo de Calatrava | DOP | Kastylia-La Mancha, Ciudad Real | Cornicabra, Picual |
| Aceite Campo de Montiel | DOP | Kastylia-La Mancha | Cornicabra, Picual |
| Aceite de La Alcarria | DOP | Kastylia-La Mancha, Guadalajara i Cuenca | Castellana (Verdeja) |
| Aceite de Madrid | DOP | Madryt | Cornicabra, Castellana, Manzanilla |
| Les Garrigues | DOP | Katalonia, Lleida | Arbequina |
| Siurana | DOP | Katalonia, Tarragona | Arbequina |
| Aceite de Terra Alta | DOP | Katalonia, Tarragona | Empeltre |
| Aceite del Baix Ebre-Montsià | DOP | Katalonia, Tarragona | Morruda (Sevillenca), Farga |
| Aceite de L’Empordà | DOP | Katalonia, Girona | Argudell, Corivell, Arbequina |
| Aceite del Bajo Aragón | DOP | Aragonia, Teruel i Saragossa | Empeltre |
| Aceite Sierra del Moncayo | DOP | Aragonia, Saragossa | Empeltre, Arbequina |
| Aceite del Somontano | DOP | Aragonia, Huesca | Alquezrana, Empeltre |
| Aceite de Navarra | DOP | Nawarra | Arróniz |
| Aceite de La Rioja | DOP | La Rioja | Redondilla, Machona |
| Aceite de Mallorca | DOP | Baleary | Mallorquina (Empeltre), Arbequina, Picual |
| Aceite de Menorca | IGP | Baleary | odmiany lokalne |
| Aceite de Ibiza | IGP | Baleary | odmiany lokalne |
| Aceite de las Sierras Espadán y Calderona | DOP | Walencja, Castellón i Walencja | serrana de Espadán, villalonga, canetera, morruda, arbequina |
Włochy
Włochy mają najwięcej oznaczeń oliwy w Unii Europejskiej, około pięćdziesięciu nazw. Prawie każdy region ma własną DOP, a duże regiony także oznaczenia IGP obejmujące cały region. Oliwy z oznaczeniami to jednak niewielka część włoskiej produkcji. O włoskiej oliwie piszemy w artykule o Włoszech.
| Region | DOP | IGP |
|---|---|---|
| Apulia | Dauno, Terra di Bari, Collina di Brindisi, Terra d’Otranto, Terre Tarentine | Olio di Puglia |
| Toskania | Chianti Classico, Lucca, Seggiano, Terre di Siena | Toscano |
| Sycylia | Monti Iblei, Val di Mazara, Valli Trapanesi, Valle del Belice, Monte Etna, Valdemone, Colline Ennesi | Sicilia |
| Kalabria | Bruzio, Lametia, Alto Crotonese | Olio di Calabria |
| Kampania | Cilento, Colline Salernitane, Penisola Sorrentina, Irpinia – Colline dell’Ufita, Terre Aurunche | brak |
| Lacjum | Canino, Sabina, Tuscia, Colline Pontine | Olio di Roma |
| Umbria | Umbria | brak |
| Liguria | Riviera Ligure | brak |
| Lombardia, Wenecja Euganejska, Trydent | Garda, Laghi Lombardi, Veneto | brak |
| Emilia-Romania | Brisighella, Colline di Romagna | brak |
| Friuli-Wenecja Julijska | Tergeste | brak |
| Marche | Cartoceto | Marche |
| Abruzja | Aprutino Pescarese, Pretuziano delle Colline Teramane, Colline Teatine | brak |
| Molise | Molise | brak |
| Basilicata | Vulture | Olio Lucano |
| Sardynia | Sardegna | brak |
Grecja
Grecja ma ponad trzydzieści oliw z chronioną nazwą pochodzenia lub oznaczeniem geograficznym, głównie z Peloponezu i Krety, gdzie dominuje odmiana Koroneiki. Najnowsze oznaczenie, Kriti, obejmuje całą Kretę. Kilka greckich nazw, w tym Kalamata i Sitia, ma ochronę także poza Unią. O greckiej oliwie piszemy w artykule o Grecji. Poniżej wybrane oznaczenia.
| Nazwa | Typ | Region | Główne odmiany |
|---|---|---|---|
| Kalamata | ChNP | Mesenia, Peloponez | Koroneiki, Mastoeidis |
| Lakonia | ChOG | Lakonia, Peloponez | Koroneiki, Athinolia |
| Olympia | ChOG | Elida, Peloponez | Koroneiki |
| Sitia Lasithiou Kritis | ChNP | wschodnia Kreta | Koroneiki |
| Kolymvari Chanion | ChNP | Chania, Kreta | Koroneiki |
| Kriti | ChOG | cała Kreta | głównie Koroneiki |
| Lesvos | ChOG | Lesbos | Kolovi, Adramytini |
| Chania Kritis | ChOG | prefektura Chania, Kreta | Koroneiki, Tsounati |
| Peza Irakliou | ChNP | Heraklion, Kreta | Koroneiki |
Portugalia
Portugalia ma sześć chronionych nazw oliwy, z czego większość w Alentejo i na północy kraju, w Trás-os-Montes. Najważniejsze odmiany to łagodna Galega vulgar i wyrazista Cobrançosa. O portugalskiej oliwie piszemy w artykule o Portugalii.
| Nazwa | Region | Główne odmiany |
|---|---|---|
| Azeite de Moura | Alentejo, okolice Moury | Galega vulgar, Cordovil, Verdeal |
| Azeite do Alentejo Interior | Alentejo | Galega vulgar, Cordovil, Cobrançosa |
| Azeites do Norte Alentejano | północne Alentejo | Galega vulgar, Cobrançosa, Blanqueta |
| Azeite de Trás-os-Montes | Trás-os-Montes | Cobrançosa, Verdeal, Madural |
| Azeites da Beira Interior (Beira Alta, Beira Baixa) | Beira Interior | Galega vulgar, Cobrançosa |
| Azeite do Ribatejo | Ribatejo | Galega vulgar |
Francja
Francja produkuje niewiele oliwy, ale ma osiem nazw AOP, głównie w Prowansji, a od 2020 roku także krajową AOC Languedoc. Francuskie oliwy często opisuje się według stylu: fruité vert, czyli zielona owocowość, fruité mûr, dojrzała, i fruité noir, oliwa z lekko sfermentowanych oliwek, typowa dla Prowansji.
| Nazwa | Rok rejestracji we Francji |
|---|---|
| Huile d’olive de Nyons | 1994 |
| Huile d’olive de la Vallée des Baux-de-Provence | 1997 |
| Huile d’olive d’Aix-en-Provence | 1999 |
| Huile d’olive de Haute-Provence | 1999 |
| Huile d’olive de Nice | 2001 |
| Huile d’olive de Nîmes | 2004 |
| Huile d’olive de Corse – Oliu di Corsica | 2004 |
| Huile d’olive de Provence | 2007 |
| Huile d’olive du Languedoc | 2020 |
Chorwacja i Słowenia
Chorwacja ma cztery chronione nazwy oliwy, w tym wspólną ze Słowenią nazwę Istra. Istryjska oliwa była ceniona już w starożytnym Rzymie. Chorwackie i słoweńskie oliwy, z odmian takich jak Istarska bjelica, Buža, Oblica i Lastovka, należą dziś do najczęściej nagradzanych na międzynarodowych konkursach.
| Nazwa | Kraj | Obszar |
|---|---|---|
| Ekstra djevičansko maslinovo ulje Cres | Chorwacja | wyspa Cres, pierwsza chorwacka chroniona nazwa oliwy |
| Krčko maslinovo ulje | Chorwacja | wyspa Krk |
| Korčulansko maslinovo ulje | Chorwacja | cała wyspa Korčula, odmiany rodzime, m.in. Lastovka |
| Istra | Chorwacja i Słowenia | wspólna nazwa dla całej Istrii |
| Ekstra deviško oljčno olje Slovenske Istre | Słowenia | słoweńska Istria |
Inne kraje
Poza Unią Europejską oznaczenia pochodzenia oliwy rejestrują też Turcja, z nazwami takimi jak Aydın Memecik i Edremit, Tunezja, Maroko i kraje Lewantu. Niektóre z nich są chronione również w Unii Europejskiej. O tych krajach piszemy w artykułach Turcja oraz Tunezja i Maroko.
Jak korzystać z oznaczeń przy zakupie
Oznaczenie pochodzenia to dobry punkt wyjścia, ale nie jedyne kryterium. Oliwa z DOP może być stara lub źle przechowywana, dlatego zawsze sprawdzaj rok zbioru i opakowanie. Oznaczenie pomaga natomiast poznać smak konkretnego regionu i odmiany: oliwa z Sierra de Segura smakuje inaczej niż z Les Garrigues, a oliwa z Riviera Ligure inaczej niż z Terra di Bari. Porównywanie oliw z różnych oznaczeń to najlepszy sposób, żeby poznać różnorodność oliwy. Jak czytać etykiety, wyjaśniamy w artykule kategorie i etykiety.
Najczęściej zadawane pytania
Ile jest oznaczeń pochodzenia oliwy w UE?
Około stu czterdziestu chronionych nazw pochodzenia i oznaczeń geograficznych.
Czym różni się DOP od IGP?
DOP wymaga, by cała produkcja odbywała się w regionie, IGP, by przynajmniej jeden etap był z nim związany.
Który kraj ma najwięcej oznaczeń oliwy?
Włochy, z około pięćdziesięcioma nazwami.
Które hiszpańskie oznaczenia oliwy są najstarsze?
Katalońskie Les Garrigues i Siurana z lat siedemdziesiątych oraz Baena z 1981 roku.
Czy oliwa z DOP jest zawsze najlepsza?
Gwarantuje pochodzenie i spełnienie specyfikacji, ale trzeba też sprawdzić rok zbioru i sposób przechowywania.
Jak rozpoznać oliwę z oznaczeniem na etykiecie?
Po unijnym znaku: czerwono-żółtym dla ChNP lub niebiesko-żółtym dla ChOG, oraz nazwie oznaczenia.