Ekstra djevičansko maslinovo ulje Cres

Ekstra djevičansko maslinovo ulje Cres, czyli oliwa extra virgin z wyspy Cres, to pierwsza chorwacka oliwa z chronioną nazwą pochodzenia w Unii Europejskiej, zarejestrowana w 2015 roku. Pochodzi z wyspy Cres w zatoce Kvarner, na północnym Adriatyku, jednej z największych chorwackich wysp, słynącej z dzikiej przyrody, owiec, sępów płowych i kamiennych murków ciągnących się kilometrami przez wyspę. Oliwa z Cresu powstaje z rodzimych odmian, które od stuleci rosną w gajach na południu i w środkowej części wyspy, a jej charakter, zielony, ziołowy, z wyraźną goryczką i pikantnością, odzwierciedla surowy, kamienisty krajobraz i słony wiatr od morza.

Obszar

Oznaczenie obejmuje całą wyspę Cres. Gaje oliwne rosną głównie w środkowej i południowej części wyspy, w okolicach miasteczka Cres, Valun, Lubenice, Martinšćica i Osor, na tarasach i w niewielkich dolinach otoczonych murkami z suchego kamienia, nazywanymi gromače. Północ wyspy, z wyższymi górami i lasami, ma mniej gajów. Klimat jest śródziemnomorski, z gorącym latem i łagodną zimą, ale z silnymi wiatrami, zwłaszcza zimną borą, która niesie sól z morza. Cres jest jednym z najbardziej na północ wysuniętych miejsc uprawy oliwek w basenie Morza Śródziemnego.

Historia

Oliwki uprawiano na Cresie od starożytności, a w czasach rzymskich i weneckich oliwa była jednym z głównych produktów wyspy. Wenecja, która przez kilka stuleci rządziła wyspą, kupowała tutejszą oliwę i dbała o rozwój upraw. W XIX wieku na Cresie było kilkaset tysięcy drzew oliwnych, a oliwa była podstawą gospodarki, obok hodowli owiec i rybołówstwa. W XX wieku emigracja, wojny i wyludnienie wyspy sprawiły, że wiele gajów porzucono. Odrodzenie oliwiarstwa zaczęło się pod koniec wieku, a rejestracja chronionej nazwy pochodzenia w 2015 roku była dla wyspy ważnym wydarzeniem i pierwszym takim sukcesem chorwackiej oliwy w Unii Europejskiej.

Odmiany

Oliwa z Cresu powstaje przede wszystkim z rodzimych odmian wyspy, które przez stulecia przystosowały się do tutejszego klimatu. Najważniejsze z nich to Plominka, nazwana od miejscowości Plomin na pobliskim wybrzeżu Istrii, Slivnjača i Simjača, a obok nich Rosulja i inne lokalne odmiany. Specyfikacja dopuszcza też niewielki udział innych odmian, takich jak Leccino. Rodzime odmiany dają oliwy o zielonym, ziołowym charakterze, z dużą zawartością polifenoli.

Charakter oliwy

Oliwa z Cresu ma średnią do intensywnej, zieloną owocowość, z nutami świeżej trawy, liścia oliwnego, zielonego jabłka, karczocha i ziół z macchii, takich jak szałwia i rozmaryn. W smaku wyraźna jest goryczka i pikantność, a oliwa ma długi, świeży finisz. Kolor jest zielonkawozłoty. Oliwy z wcześnie zbieranych owoców są bardziej zielone i pikantne, a z późniejszego zbioru łagodniejsze, z nutą dojrzałych owoców i migdała. Słony wiatr i intensywne słońce sprawiają, że oliwy z wyspy mają często charakterystyczną, świeżą, lekko ziołową nutę. Oliwa musi spełniać surowe wymagania specyfikacji, w tym niską kwasowość i ocenę sensoryczną bez wad, a każda partia jest kontrolowana przed sprzedażą z oznaczeniem.

Zbiór i tłoczenie

Oliwki na Cresie zbiera się od października do grudnia, głównie ręcznie, bo gaje na kamiennych tarasach są trudno dostępne dla maszyn. Owoce trafiają do tłoczni na wyspie, w tym do tłoczni lokalnej spółdzielni rolniczej, która od dziesięcioleci skupuje oliwki od rolników i przyczyniła się do rejestracji oznaczenia. Oliwki muszą zostać przetłoczone szybko, w ciągu krótkiego czasu od zbioru, i wyłącznie na wyspie.

Przyroda wyspy

Cres to jedna z najdzikszych wysp Adriatyku. Na wyspie żyje kolonia sępów płowych, gniazdujących na klifach nad morzem, a w miejscowości Beli działa ośrodek ochrony tych ptaków. Owce, wypasane na wolnych pastwiskach otoczonych kamiennymi murkami, od wieków współistnieją z gajami oliwnymi, a jagnięcina z Cresu jest ceniona w całej Chorwacji. W środku wyspy leży jezioro Vrana, jeden z największych zbiorników słodkiej wody na chorwackich wyspach, a wioska Lubenice, na skale wysoko nad morzem, to jedno z najpiękniejszych miejsc Kvarneru.

Oleoturystyka

Cres łatwo połączyć z wakacjami nad Adriatykiem. Na wyspę dopływa się promem z Istrii lub z wyspy Krk, a w miasteczku Cres, z weneckim portem i wąskimi uliczkami, działają sklepy z lokalną oliwą, serem i jagnięciną. W gospodarstwach w okolicach Valun, Lubenic i Martinšćicy można spróbować oliwy prosto od producenta, a w czasie zbiorów, jesienią, zobaczyć pracę w gajach. Wyspa jest też rajem dla piechurów i rowerzystów: szlaki prowadzą wśród gajów, kamiennych murków i pastwisk aż do klifów nad morzem.

Odrodzenie gajów

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu wiele gajów na Cresie było zarośniętych, a stare drzewa ginęły w gąszczu macchii. W ostatnich dekadach rodziny z wyspy, często wspierane przez spółdzielnię i lokalne władze, zaczęły odnawiać porzucone gaje: wycinać zarośla, przycinać stare drzewa i odbudowywać kamienne murki. Rejestracja chronionej nazwy pochodzenia dała im dodatkową motywację, bo oliwa z oznaczeniem osiąga wyższe ceny i pomaga budować markę wyspy.

Producenci

Oliwę z oznaczeniem produkuje lokalna spółdzielnia oraz rodzinne gospodarstwa, często niewielkie, uprawiające po kilkaset drzew. Ilości są małe, a oliwa z Cresu jest sprzedawana głównie na wyspie, w Chorwacji i w krajach, z których przyjeżdżają turyści. Rodzinne gospodarstwa coraz częściej zdobywają nagrody na konkursach, a ich oliwy można kupić bezpośrednio w gospodarstwach w czasie wakacji.

W kuchni

Zielona, ziołowa oliwa z Cresu pasuje do kuchni Kvarneru i Dalmacji: do ryb z grilla, owoców morza, jagnięciny z wyspy, ziemniaków z boćwiną, czyli blitva s krumpirom, do buzary i sałatek. Świetnie sprawdza się też na surowo, z chlebem, owczym serem z Cresu i świeżymi pomidorami. Na wyspie oliwą polewa się też jagnięcinę pieczoną pod żelaznym kloszem, peka, z ziemniakami i rozmarynem. O kuchni regionu piszemy na stronach Wyspy dalmatyńskie i Istria.

Przechowywanie

Oliwę z Cresu, bogatą w polifenole, przechowuj w ciemnej butelce, w chłodnym miejscu, z dala od światła i ciepła. Dzięki dużej zawartości polifenoli długo zachowuje świeżość, ale najlepiej smakuje w pierwszym roku od zbioru. Zasady opisujemy w artykule przechowywanie oliwy.

Jak rozpoznać i kupić

Oliwa z oznaczeniem ma na etykiecie pełną nazwę Ekstra djevičansko maslinovo ulje Cres, informację o chronionej nazwie pochodzenia i unijny znak. Szukaj butelek z rokiem zbioru i nazwą producenta, najlepiej w ciemnym szkle. Najłatwiej kupić ją na samej wyspie, w gospodarstwach, sklepie spółdzielni i na targach, a także w chorwackich sklepach z produktami regionalnymi. O chorwackiej oliwie i innych oznaczeniach piszemy w dziale oznaczenia pochodzenia.

Najczęściej zadawane pytania

Która chorwacka oliwa jako pierwsza otrzymała chronioną nazwę pochodzenia?

Ekstra djevičansko maslinovo ulje Cres, zarejestrowana w Unii Europejskiej w 2015 roku.

Z jakich odmian powstaje oliwa z Cresu?

Głównie z rodzimych odmian wyspy, takich jak Plominka, Slivnjača i Simjača.

Jak smakuje oliwa z Cresu?

Zielono i ziołowo, z wyraźną goryczką i pikantnością.

Gdzie na Cresie rosną gaje oliwne?

Głównie w środkowej i południowej części wyspy, wokół Cresu, Valun, Lubenic, Martinšćicy i Osoru.

Gdzie kupić oliwę z Cresu?

Na wyspie, w gospodarstwach i sklepie spółdzielni, oraz w chorwackich sklepach z produktami regionalnymi.

Czym są gromače?

To kamienne murki z suchego kamienia, otaczające gaje i pastwiska na Cresie.

Zobacz także

• Korčulansko maslinovo ulje
• Istra
• Wyspy dalmatyńskie
• Leccino
• Oznaczenia pochodzenia