Kriti

Kriti, czyli Kreta po grecku, to chronione oznaczenie geograficzne oliwy extra virgin z całej Krety, największej greckiej wyspy i jednego z najważniejszych regionów oliwnych świata. Zostało zarejestrowane w Unii Europejskiej w ostatnich latach, uzupełniając kilkanaście lokalnych chronionych nazw pochodzenia, które obejmują tylko wybrane części wyspy. Dzięki oznaczeniu Kriti producenci z całej Krety mogą sprzedawać oliwę z gwarancją kreteńskiego pochodzenia, a kupujący mają pewność, że oliwa pochodzi z oliwek zebranych i przetłoczonych na wyspie. Oliwa Kriti powstaje głównie z odmiany Koroneiki i jest owocowa, zielona, z nutami świeżej trawy, ziół, zielonego jabłka i karczocha, z wyraźną goryczką i pikantnością.

Obszar

Oznaczenie obejmuje całą Kretę, wszystkie cztery prefektury: Chanię na zachodzie, Rethymno i Heraklion w środku i Lasithi na wschodzie. Na wyspie rośnie ponad 30 milionów drzew oliwnych, od wybrzeża po zbocza gór, na wysokości nawet kilkuset metrów, a Kreta daje około jednej trzeciej greckiej oliwy. Klimat jest gorący i suchy latem, łagodny zimą, z dużą ilością słońca, ale zróżnicowany: zachód jest bardziej zielony i deszczowy, wschód suchszy.

Kriti a lokalne oznaczenia

Kreta ma najwięcej oznaczeń pochodzenia oliwy w Grecji. Lokalne chronione nazwy, takie jak Sitia Lasithiou Kritis na wschodzie, Kolymvari Chanion na zachodzie, a także Peza, Archanes, Kritsa, Viannos, Messara, Apokoronas, Selino, Thrapsano i Vorios Mylopotamos, obejmują określone obszary i mają surowe wymagania. Oznaczenie geograficzne Chania Kritis obejmuje prefekturę Chania. Oznaczenie Kriti jest najszersze i obejmuje całą wyspę, co pozwala korzystać z niego producentom spoza obszarów lokalnych oznaczeń i tym, którzy łączą oliwki z różnych części wyspy.

Historia

Kreta to jedno z najstarszych miejsc uprawy oliwek w Europie. W czasach minojskich, ponad cztery tysiące lat temu, oliwa była jednym z głównych bogactw wyspy. W pałacach w Knossos, Fajstos, Malii i Zakros odnaleziono ogromne gliniane naczynia, pithoi, w których przechowywano oliwę, a tabliczki z pismem linearnym B wymieniają oliwę wśród najcenniejszych dóbr. Przez stulecia Kreta była pod panowaniem Rzymian, Bizantyjczyków, Wenecjan i Osmanów, a oliwa była jej głównym towarem eksportowym.

Odmiany

Podstawą oliwy z oznaczeniem jest Koroneiki, która stanowi zdecydowaną większość drzew na wyspie. Daje oliwy zielone, ziołowe, bogate w polifenole i kwas oleinowy. W prefekturze Chania ważna jest też Tsounati, nazywana Mastoeidis, dająca oliwy łagodniejsze i owocowe, a na wschodzie wyspy lokalna Throumbolia. Oliwy z oznaczeniem mogą być jednoodmianowe lub kupażami tych odmian. Wiele drzew na wyspie ma kilkadziesiąt lub kilkaset lat, a niektóre, jak drzewo w Ano Vouves w zachodniej Krecie, nawet ponad dwa tysiące. Stare drzewa rosną głównie w tradycyjnych gajach, a młodsze w nowszych, gęściej sadzonych plantacjach.

Charakter oliwy

Oliwa Kriti ma owocowy aromat zielonych oliwek, z nutami świeżo skoszonej trawy, ziół z kreteńskich wzgórz, zielonego jabłka, karczocha i liścia oliwnego. W smaku jest wyrazista, z wyraźną goryczką i pikantnością, choć charakter zależy od części wyspy i terminu zbioru: oliwy z zachodu są zwykle bardziej intensywne, a ze wschodu łagodniejsze. Specyfikacja określa wymagania chemiczne i sensoryczne, a każda partia przechodzi kontrolę przed sprzedażą z oznaczeniem.

Dieta kreteńska

W połowie XX wieku międzynarodowe badanie siedmiu krajów wykazało, że mieszkańcy Krety mają wyjątkowo niski poziom chorób serca, mimo że jedzą dużo tłuszczu. Tym tłuszczem była głównie oliwa, a ich dieta opierała się na warzywach, dzikich ziołach, strączkach, pełnych ziarnach, owocach, serach i niewielkich ilościach mięsa i ryb. Odkrycie to stało się jednym z fundamentów wiedzy o diecie śródziemnomorskiej. Kreteńczycy do dziś należą do największych konsumentów oliwy na świecie. O zdrowiu i oliwie piszemy w dziale oliwa a zdrowie.

Oliwy high phenolic

Kreta jest jednym z głównych ośrodków produkcji oliw o bardzo wysokiej zawartości polifenoli. Oliwy z wczesnego zbioru Koroneiki, z zielonych oliwek zbieranych już we wrześniu i październiku, mogą zawierać wielokrotnie więcej polifenoli niż przeciętna oliwa. Sprzedaje się je często w małych butelkach, z deklarowaną zawartością polifenoli i unijnym oświadczeniem zdrowotnym na etykiecie.

Zbiór i tłoczenie

Oliwki na Krecie zbiera się od października do stycznia, a w wielu rodzinach zbiór jest wspólną pracą kilku pokoleń. Owoce strząsa się z gałęzi kijami lub elektrycznymi grzebieniami na rozłożone siatki i zawozi do tłoczni, gdzie są tłoczone na zimno. Na wyspie działa kilkaset tłoczni, w tym wiele spółdzielczych, a najlepsze oliwy powstają z owoców tłoczonych w ciągu kilku godzin od zbioru.

Znaczenie oznaczenia

Przez dziesięciolecia duża część kreteńskiej oliwy była sprzedawana luzem, głównie do Włoch, gdzie mieszano ją z innymi oliwami i butelkowano pod włoskimi markami. Kreteńscy producenci od dawna starali się zmienić tę sytuację i budować markę oliwy z wyspy. Oznaczenie Kriti, obejmujące całą Kretę, jest ważnym krokiem w tym kierunku: pozwala sprzedawać oliwę z nazwą wyspy na etykiecie, z gwarancją pochodzenia, i wyróżnić ją na tle anonimowych mieszanek oliw.

Producenci

Oliwę z oznaczeniem produkują spółdzielnie, tłocznie i rodzinne gospodarstwa z całej Krety, a coraz więcej z nich zdobywa nagrody na międzynarodowych konkursach. Pełną listę firm z wyspy znajdziesz w atlasie producentów.

W kuchni

Oliwa Kriti jest podstawą kuchni kreteńskiej: dakos, horty, horiatiki, gemista, briam, fasolady, ślimaków smażonych w oliwie, kalitsounia i jagnięciny z ziołami. O regionie piszemy na stronie Kreta.

Oleoturystyka

Kreta to jedno z najlepszych miejsc na świecie do poznawania oliwy. W wielu wioskach działają muzea oliwy w dawnych tłoczniach, a gospodarstwa organizują degustacje, warsztaty i spacery po gajach. Warto odwiedzić Knossos, drzewo w Ano Vouves, górskie wioski i targi w Heraklionie i Chanii. Najlepszy czas na udział w zbiorach to listopad i grudzień, a wiosną wyspa jest zielona i pełna kwitnących ziół, które Kreteńczycy zbierają do horty.

Przechowywanie

Oliwę Kriti przechowuj w ciemnej butelce lub puszce, w chłodnym miejscu. Dzięki dużej zawartości polifenoli długo zachowuje świeżość, ale najlepiej smakuje w pierwszym roku od zbioru. Zasady opisujemy w artykule przechowywanie oliwy.

Jak rozpoznać i kupić

Oliwa z oznaczeniem ma na etykiecie nazwę Kriti, informację o chronionym oznaczeniu geograficznym i unijny znak. Szukaj butelek z rokiem zbioru i nazwą producenta, najlepiej w ciemnym szkle lub puszce. Jeśli chcesz oliwę z konkretnej części wyspy, wybierz jedną z lokalnych chronionych nazw pochodzenia. O greckiej oliwie piszemy w artykule o Grecji, a o wszystkich oznaczeniach w dziale oznaczenia pochodzenia.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest oznaczenie Kriti?

To chronione oznaczenie geograficzne oliwy extra virgin z całej Krety.

Czym różni się Kriti od lokalnych oznaczeń Krety?

Obejmuje całą wyspę, a lokalne chronione nazwy, takie jak Sitia czy Kolymvari, tylko określone obszary.

Jakie odmiany obejmuje oznaczenie?

Głównie Koroneiki, a także Tsounati i inne tradycyjne odmiany kreteńskie.

Ile oliwy daje Kreta?

Około jednej trzeciej greckiej oliwy, z ponad 30 milionów drzew.

Jaki związek ma Kreta z dietą śródziemnomorską?

Badania nad zdrowiem Kreteńczyków przyczyniły się do sformułowania pojęcia diety śródziemnomorskiej.

Jak rozpoznać oliwę z oznaczeniem?

Po nazwie Kriti i unijnym znaku chronionego oznaczenia geograficznego.

Zobacz także

• Kreta
• Sitia Lasithiou Kritis
• Kolymvari Chanion
• Koroneiki
• Oznaczenia pochodzenia