Kreta
Kreta, największa grecka wyspa, to jedno z najważniejszych miejsc w historii oliwy. Rośnie tu ponad 30 milionów drzew oliwnych, głównie odmiany Koroneiki, a wyspa daje około jednej trzeciej greckiej oliwy. Kreteńczycy od tysięcy lat jedzą oliwę w ilościach, które zadziwiają resztę Europy, a badania nad ich tradycyjną dietą w połowie XX wieku stały się jednym z fundamentów wiedzy o diecie śródziemnomorskiej. Kreta ma najwięcej oznaczeń pochodzenia oliwy w Grecji, od Sitii na wschodzie po Kolymvari na zachodzie, a od niedawna także oznaczenie Kriti, obejmujące całą wyspę.
Krajobraz i klimat
Kreta to wyspa gór: przez jej środek ciągną się masywy Lefka Ori, Psiloritis i Dikti, a gaje oliwne rosną na ich zboczach, w dolinach i na równinach, od wybrzeża po wysokość kilkuset metrów. Klimat jest gorący i suchy latem, łagodny zimą, z dużą ilością słońca. Gaje zajmują znaczną część ziemi uprawnej wyspy, a w niektórych okolicach, na przykład na równinie Messara czy na zachodzie wokół Chanii, srebrzysta zieleń drzew sięga po horyzont.
Historia
Oliwki uprawiano na Krecie już w czasach minojskich, ponad cztery tysiące lat temu. W pałacu w Knossos, w Fajstos i w Zakros znaleziono ogromne gliniane naczynia, pithoi, w których przechowywano oliwę, oraz tabliczki z pismem linearnym B, wymieniające oliwę wśród najcenniejszych dóbr. Przez stulecia Kreta była pod panowaniem Rzymian, Bizantyjczyków, Wenecjan i Osmanów, a oliwa była jej głównym bogactwem. Wenecjanie eksportowali kreteńską oliwę do całej Europy, a w XIX wieku na wyspie działały setki tłoczni i fabryk mydła.
Drzewo w Ano Vouves
W wiosce Ano Vouves, w zachodniej części Krety, niedaleko Kolymvari, rośnie drzewo oliwne uważane za jedno z najstarszych na świecie. Jego wiek szacuje się na co najmniej dwa, a według niektórych na nawet cztery tysiące lat. Ogromny, poskręcany pień ma obwód kilkunastu metrów, a drzewo wciąż owocuje. Wokół niego urządzono małe muzeum oliwy, a gałązki z tego drzewa posłużyły do uwicia wieńców dla zwycięzców maratonu na igrzyskach olimpijskich w Atenach w 2004 roku.
Odmiany
Główną odmianą Krety jest Koroneiki, dająca oliwy zielone, ziołowe, z nutami świeżej trawy, karczocha i zielonego jabłka, z wyraźną goryczką i pikantnością, bardzo bogate w polifenole. Na zachodzie wyspy, w prefekturze Chania, ważna jest też Tsounati, zwana Mastoeidis, a na wschodzie lokalna Throumbolia, z której przygotowuje się też oliwki stołowe.
Oznaczenia pochodzenia
Kreta ma najwięcej chronionych nazw oliwy w Grecji. Należą do nich Sitia Lasithiou Kritis ze wschodu wyspy, Kolymvari Chanion z zachodu, a także Peza, Archanes, Kritsa, Viannos, Messara, Apokoronas, Selino, Thrapsano i Vorios Mylopotamos. Oznaczenie geograficzne Chania Kritis obejmuje prefekturę Chania, a Kriti całą wyspę. Zestawienie znajdziesz w dziale oznaczenia pochodzenia.
Kreta i dieta śródziemnomorska
W latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku międzynarodowe badanie siedmiu krajów, prowadzone przez Ancela Keysa, wykazało, że mieszkańcy Krety mają wyjątkowo niski poziom chorób serca, mimo że jedzą dużo tłuszczu. Okazało się, że tym tłuszczem jest głównie oliwa, a ich dieta opiera się na warzywach, dzikich ziołach, strączkach, pełnych ziarnach, owocach, serach i niewielkich ilościach mięsa i ryb. To odkrycie stało się jednym z fundamentów wiedzy o diecie śródziemnomorskiej. O zdrowiu i oliwie piszemy w dziale oliwa a zdrowie.
Oliwy high phenolic
Kreta jest jednym z głównych ośrodków produkcji oliw o bardzo wysokiej zawartości polifenoli. Oliwy z wczesnego zbioru Koroneiki, zielonych oliwek zbieranych już we wrześniu i październiku, mogą zawierać wielokrotnie więcej polifenoli niż przeciętna oliwa, a kreteńscy producenci zdobywają za nie nagrody na konkursach oliw high phenolic. Takie oliwy są bardzo gorzkie i pikantne, sprzedaje się je często w małych butelkach, z deklarowaną zawartością polifenoli i unijnym oświadczeniem zdrowotnym na etykiecie.
Kuchnia
Kuchnia kreteńska to kuchnia oliwy, dzikich ziół, warzyw, sera i chleba. Do najbardziej znanych dań należą dakos, suchary jęczmienne z pomidorem, serem i oliwą, horta, gotowane dzikie zioła z oliwą i cytryną, kalitsounia, pierożki z serem i ziołami, i ślimaki smażone w oliwie z rozmarynem. Popularne są też gemista, briam i horiatiki. Wszystkie przepisy znajdziesz w katalogu kuchni greckiej i cypryjskiej.
Zbiór i tłoczenie
Zbiór oliwek na Krecie trwa od października do stycznia, a w wielu rodzinach jest wspólną pracą kilku pokoleń. Owoce strząsa się z gałęzi kijami lub elektrycznymi grzebieniami na rozłożone siatki i zawozi do tłoczni, gdzie każda rodzina odbiera oliwę z własnych drzew. Wiele rodzin z miast wraca jesienią do rodzinnych wiosek na zbiory, a zapas oliwy z własnego gaju, przechowywany w dużych puszkach, wystarcza na cały rok.
Tłocznie i producenci
Na Krecie działa kilkaset tłoczni, wiele z nich spółdzielczych, a także rodzinne gospodarstwa, które butelkują oliwę z własnych gajów. Wybrane firmy z wyspy wymieniamy poniżej, a pełną listę znajdziesz w atlasie producentów.
Oleoturystyka
Kreta to jedno z najlepszych miejsc na świecie do poznawania oliwy. W wielu wioskach działają muzea oliwy w dawnych tłoczniach, a gospodarstwa organizują degustacje, warsztaty kulinarne i spacery po gajach. Warto odwiedzić drzewo w Ano Vouves, minojskie pałace w Knossos i Fajstos oraz górskie wioski, gdzie zachowała się tradycyjna kuchnia. Najlepszy czas na udział w zbiorach to listopad i grudzień. Wiosną z kolei wyspa jest zielona i pełna kwiatów, a w górskich wioskach zbiera się dzikie zioła do horty.
Jak wybierać oliwę z Krety
Szukaj oliw z oznaczeniem pochodzenia, na przykład Sitia, Kolymvari lub Kriti, z rokiem zbioru i nazwą producenta. Oliwy z wczesnego zbioru Koroneiki są bardzo intensywne i bogate w polifenole, a z późniejszego łagodniejsze. Więcej o greckiej oliwie w artykule o Grecji.
Wybrani producenci z regionu
Wybrane tłocznie, spółdzielnie i gospodarstwa z regionu. Pełną listę wraz z mapą znajdziesz w atlasie producentów.
- ΕΛΑΙΟΛΑΔΟ ΚΡΗΤΗΣ - ΑΦΟΙ ΡΟΥΜΠΕΔΑΚΗ ΟΕ (Vamos)
- Terra Creta, S.A. (Kolymvari)
- ΜΕΛΙΣΣΑΚΗΣ Π ΚΑΙ ΣΙΑ ΟΕ (Kalyves)
- ΗΔΥΟΣΜΟΣ - ΑΝΤΩΝΗΣ ΚΑΙ ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΑΚΗΣ ΟΕ (Kissamos)
- Anoskeli S.A. (Voukolies)
- Koukakis Group (Perivolia)
- El Reniers & Co. (Renieris) (Kissamos)
- Cretan Heritage P.C. (Kissamos)
- Ladi Tsouderos (Myrthios)
- ΗΛΙΟΓΟΝΟΣ ΜΟΝΟΠΡΟΣΩΠΗ ΙΚΕ (Perama)
- Lyrakis Family (Neapoli)
- Vassilakis Emm. S.A. - Vassilakis Estate (Neapoli)
- ΠΥΡΗΝΕΛΑΙΟΥΡΓΕΙΟ ΙΕΡΑΠΕΤΡΑΣ ΜΟΝΟΠΡΟΣΩΠΗ ΕΠΕ (Ierapetra)
- ELASION S.A. - Cretan Olive Oils (Kalamafka)
- Terra di Sitia (Zakros)
Dania z regionu w katalogu przepisów
Dania z regionu opisane w katalogach kuchni, z rekomendowaną oliwą:
- Dakos (ντάκος): dakos; oliwa: intensywna, Koroneiki
- Chochlioi boubouristi: smażone ślimaki; oliwa: średnia
- Sfakianes pites: placki ze Sfakii; oliwa: średnia
- Kalitsounia: kalitsounia; oliwa: średnia
- Arni me stamnagathi: jagnięcina ze stamnagathi; oliwa: intensywna
- Askordoulakoi: askordoulakoi; oliwa: intensywna
- Fava: fava; oliwa: średnia
Najczęściej zadawane pytania
Ile drzew oliwnych rośnie na Krecie?
Ponad 30 milionów.
Jaka odmiana dominuje na Krecie?
Koroneiki.
Ile lat ma drzewo w Ano Vouves?
Jego wiek szacuje się na co najmniej dwa, a według niektórych na cztery tysiące lat.
Jaki związek ma Kreta z dietą śródziemnomorską?
Badania nad zdrowiem Kreteńczyków w połowie XX wieku przyczyniły się do sformułowania pojęcia diety śródziemnomorskiej.
Jakie oznaczenia pochodzenia ma Kreta?
Między innymi Sitia, Kolymvari, Peza, Archanes, Messara, Chania Kritis i Kriti.